Badania wstępne, okresowe i kontrolne – kto je zleca, kto wykonuje, a kto finansuje?

Jakie są konsekwencje nieposiadania aktualnych badań medycyny pracy? Czy przyszły pracownik musi samodzielnie ponosić koszty badań wstępnych, które odbywają się przed podpisaniem umowy o pracę – skoro formalnie nie jest jeszcze zatrudniony?

Badania medycyny pracy są podstawowym elementem profilaktyki zdrowotnej w miejscu pracy. Ich głównym celem jest nie tylko ochrona zdrowia zatrudnionych osób, ale również weryfikacja, czy stan zdrowia kandydatów pozwala na podjęcie pracy, a pracowników – na dalsze bezpieczne wykonywanie obowiązków na danym stanowisku. W praktyce oznacza to, że zarówno pracodawca, jak i pracownik mają interes w tym, aby badania były przeprowadzane terminowo i zgodnie z przepisami.

Niezależnie od rodzaju stanowiska, aktualne badania medycyny pracy są obowiązkowe i stanowią wymóg prawny. Ich brak może skutkować poważnymi konsekwencjami – od odpowiedzialności wykroczeniowej pracodawcy po ryzyko naruszenia obowiązków pracowniczych przez zatrudnionego.

Podstawa prawna

Obowiązek przeprowadzania badań wynika z przepisów Kodeksu pracy, a także innych aktów wykonawczych.

Zasady profilaktycznej opieki zdrowotnej regulują:

• Kodeks pracy – art. 229 i kolejne, regulujące obowiązki pracodawcy i pracownika w zakresie badań.
• Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy (Dz.U.2022.437 t.j.) – określa organizację i uprawnienia służby medycyny pracy.
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz.U.2023.607 t.j.) – precyzuje szczegółowo:
  • zakres i rodzaje badań profilaktycznych,
  • sposób i tryb wydawania orzeczeń lekarskich,
  • wzory skierowań i orzeczeń,
  • częstotliwość badań w zależności od warunków pracy i czynników szkodliwych lub uciążliwych.

Kto wykonuje badania medycyny pracy?

Badania przeprowadzają lekarze posiadający odpowiednie uprawnienia z zakresu medycyny pracy:

• lekarz specjalista medycyny pracy,
• lekarz posiadający uprawnienia do wykonywania badań profilaktycznych pracowników.

Badania realizowane są w placówkach medycznych, z którymi pracodawca zawarł umowę o sprawowanie profilaktycznej opieki zdrowotnej. Wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie przeprowadza się na podstawie skierowania wydanego przez pracodawcę.

Po przeprowadzeniu badania i analizie warunków pracy wskazanych w skierowaniu lekarz wydaje orzeczenie o:

• braku przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku,
• przeciwwskazaniach do wykonywania pracy.

Od wydanego orzeczenia lekarskiego przysługuje odwołanie. Zarówno pracownik, jak i pracodawca mogą wnieść odwołanie w terminie 7 dni od dnia otrzymania orzeczenia. Odwołanie składa się za pośrednictwem lekarza, który wydał orzeczenie, a ponowne badanie przeprowadza właściwa jednostka medycyny pracy wskazana w przepisach wykonawczych do Kodeksu pracy. Orzeczenie wydane w trybie odwoławczym jest ostateczne.

Kiedy i jakie badania medycyny pracy należy wykonać?

Zgodnie z art. 229 Kodeksu pracy wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje badań:

 1. Badania wstępne – obowiązkowe przed dopuszczeniem do pracy:

• osób przyjmowanych do pracy,
• pracowników młodocianych przenoszonych na inne stanowiska,
• pracowników przenoszonych na stanowiska, na których występują czynniki szkodliwe dla zdrowia lub warunki uciążliwe.

Uwaga: Pracodawca nie musi kierować pracownika na badania wstępne, jeśli spełnione są łącznie następujące warunki:

1. pracownik posiada aktualne orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do pracy,
2. warunki pracy na nowym stanowisku odpowiadają warunkom wskazanym w skierowaniu na poprzednie badania,
3. przerwa między zakończeniem poprzedniego zatrudnienia a rozpoczęciem nowego – u tego samego lub innego pracodawcy – nie przekroczyła 30 dni.

Wyjątek stanowią pracownicy zatrudniani do prac szczególnie niebezpiecznych – w ich przypadku badania wstępne muszą być przeprowadzane każdorazowo, niezależnie od posiadanego orzeczenia.

! Bez orzeczenia potwierdzającego zdolność do wykonywania pracy, pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy.

 2. Badania okresowe – wykonywane w trakcie zatrudnienia, w terminach wyznaczonych przez lekarza. Częstotliwość badań zależy od:

• rodzaju stanowiska,
• występowania czynników szkodliwych,
• stanu zdrowia pracownika,
• obowiązujących przepisów szczególnych dotyczących określonych grup zawodowych.

! Bez aktualnego orzeczenia potwierdzającego zdolność do wykonywania pracy, pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy.

 3. Badania kontrolne – wymagane w przypadku nieprzerwanej niezdolności do pracy trwającej powyżej 30 dni. Mają na celu ustalenie, czy po dłuższej chorobie pracownik może bezpiecznie wykonywać pracę na dotychczasowym stanowisku.

! Pracownik nie może być dopuszczony do pracy po dłuższej niezdolności do pracy bez orzeczenia lekarskiego stwierdzającego jego zdolność do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku.

Uwaga! Jeżeli pracodawca ma uzasadnione wątpliwości co do stanu zdrowia pracownika w kontekście wykonywanej pracy – w szczególności gdy pojawią się okoliczności mogące wskazywać na zagrożenie bezpieczeństwa pracy – ma prawo skierować pracownika na badania profilaktyczne w celu weryfikacji zdolności do pracy na danym stanowisku.

Kto pokrywa koszt badań medycyny pracy?

Zgodnie z art. 229 § 6 Kodeksu pracy:

• Koszty badań profilaktycznych w całości ponosi pracodawca.
• Badania powinny odbywać się w miarę możliwości w godzinach pracy.
• Za czas nie wykonywania pracy w związku z badaniami pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia.
• Jeśli badania odbywają się poza miejscowością wykonywania pracy, przysługuje zwrot kosztów przejazdu według zasad jak przy podróży służbowej.

Dopuszczenie pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stanowi naruszenie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Może to skutkować odpowiedzialnością wykroczeniową pracodawcy oraz nałożeniem kary grzywny przez Państwową Inspekcję Pracy.

Obowiązek poddania się badaniom profilaktycznym nie dotyczy wyłącznie pracodawcy.

Zgodnie z art. 211 pkt 5 Kodeksu pracy pracownik jest zobowiązany poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym badaniom lekarskim oraz stosować się do wskazań lekarskich. Odmowa wykonania badań profilaktycznych może zostać uznana za naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych. W konsekwencji pracodawca jest uprawniony do niedopuszczenia pracownika do pracy (bez prawa do wynagrodzenia za okres braku aktualnego orzeczenia), zastosowania kary porządkowej, a w sytuacjach zawinionych i szczególnie rażących – nawet do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.