Rekonwalescencja w trakcie wyjazdu turystycznego – czy to możliwe?

Gdzie leży granica bezpiecznego wyjazdu podczas trwającego zwolnienia lekarskiego?

Od 13 kwietnia 2026 r. w polskim systemie ubezpieczeń społecznych zaszła istotna zmiana w podejściu do kontroli osób przebywających na zwolnieniach lekarskich. Nowelizacja przepisów odchodzi od dotychczasowego, restrykcyjnego pojęcia „wykorzystywania zwolnienia niezgodnie z jego celem” na rzecz bardziej precyzyjnego sformułowania: „podejmowanie aktywności niezgodnej z celem zwolnienia”. Zmiana ta ma kluczowe znaczenie dla osób, które rozważają wyjazd w trakcie rekonwalescencji.

Rewolucja w definicjach: Aktywność zamiast wykorzystywania

Wprowadzając nowe brzmienie art. 17 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (potocznie zwana ustawą zasiłkową), ustawodawca doprecyzował przesłanki utraty prawa do świadczenia. Obecnie ubezpieczony traci prawo do zasiłku za cały okres zwolnienia w dwóch przypadkach, gdy:

• wykonuje pracę zarobkową;

lub

• podejmuje aktywność niezgodną z celem zwolnienia, przez którą należy rozumieć wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję.

Co istotne, nowe przepisy precyzują, że za aktywność niezgodną z celem zwolnienia nie uważa się:

• zwykłych czynności życia codziennego, takich jak niezbędne wyjście po zakupy spożywcze, wizyta w aptece czy krótki spacer rehabilitacyjny;
• działań incydentalnych, których podjęcia w okresie choroby wymagają od ubezpieczonego istotne i uzasadnione okoliczności.

Wyjazd w trakcie trwającego zwolnienia lekarskiego: Czy zmiana otoczenia jest bezpieczna?

Zgodnie z aktualną wykładnią sama podróż lub zmiana miejsca pobytu w czasie zwolnienia nie jest prawnie zakazana. Prawo nie nakazuje chorym przebywania pod adresem zamieszkania, o ile zmiana miejsca pobytu nie utrudnia procesu leczenia. Konieczne jest jednak wskazanie adresu pobytu na czas zwolnienia lekarskiego, a w razie jego zmiany – zawiadomienie o tym ZUS oraz płatnika (pracodawcę) składek w terminie 3 dni od dnia zmiany.

Wyjazd może być w pełni uzasadniony m.in. wtedy gdy:

• służy rekonwalescencji lub rehabilitacji (np. wyjazd nad morze przy chorobach dróg oddechowych);
• ma na celu skorzystanie z opieki osób bliskich w innej miejscowości;
• jest pobytem w sanatorium lub placówce leczniczej.

W takich sytuacjach aktywność uważa się za zgodną z celem zwolnienia, a organ kontrolny musi rozpatrywać sprawę indywidualnie, biorąc pod uwagę rodzaj schorzenia oraz zalecenia lekarza prowadzącego.

Gdzie więc przebiega granica między wypoczynkiem a naruszeniem L4?

Ryzyko utraty świadczeń pojawia się w momencie, gdy zwolnienie lekarskie staje się okazją do typowego wypoczynku turystycznego. Za aktywność niezgodną z celem zwolnienia uznaje się działania, które mogą wydłużać okres powrotu do zdrowia, m.in. takie jak:

• intensywne zwiedzanie i wielogodzinne podróże;
• uprawianie sportów (np. trekking, nurkowanie, jazda na skuterach wodnych);
• udział w imprezach rozrywkowych lub towarzyskich.

Sądy wskazują, że jeśli ubezpieczony z powodu stanu zdrowia nie może pracować, nie powinien w tym czasie podejmować innej aktywności wymagającej podobnego lub większego wysiłku psychofizycznego. Wyjątkiem bywają sytuacje specyficzne, np. udział w zawodach sportowych przy chorobach o podłożu psychiatrycznym, jeśli lekarz uzna to za element terapii.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 12 sierpnia 2020 r. (sygn. I UK 361/19) wskazał, że ubezpieczony, który korzysta ze zwolnienia z powodu stanu zdrowia ograniczającego możliwość pracy, nie może w tym czasie podejmować innej działalności związanej z wysiłkiem, który podważałby sens tego zwolnienia. Oznacza to, że jeśli stan zdrowia nie pozwala na pracę, pacjent powinien unikać aktywności o podobnym lub wyższym stopniu obciążenia psychofizycznego.

Wyjątek dotyczący chorób psychiatrycznych wymaga jednak odrębnego podejścia. Specyficzne podejście do aktywności sportowej jako elementu terapii zostało potwierdzone w wyroku Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z dnia 5 marca 2025 r. (sygn. VII Ua 24/24). Sąd uznał w nim, że udział w zawodach sportowych w okresie niezdolności do pracy z przyczyn psychiatrycznych nie musi automatycznie prowadzić do utraty prawa do świadczenia chorobowego, o ile taka aktywność jest zgodna z zaleceniami lekarza i służy procesowi leczenia.

Przykład praktyczny wyjazdu na Malediwy podczas L4 jako nadużycia zwolnienia

Pani Anita, zatrudniona jako specjalistka ds. reklamy, odpowiadała za realizację strategicznych projektów dla kluczowych klientów firmy, których finalizacja miała nastąpić w najbliższych tygodniach. W tym samym czasie pojawiła się wyjątkowo atrakcyjna cenowo oferta wyjazdu na Malediwy, dostępna wyłącznie w terminie kolidującym z jej obowiązkami zawodowymi. Pracownica miała świadomość, że nie posiada wystarczającej liczby dni urlopu wypoczynkowego, a pracodawca – ze względu na znaczenie prowadzonych projektów oraz konieczność zapewnienia ciągłości pracy – najprawdopodobniej nie zaakceptowałby jej nieobecności.

Jeszcze tego samego dnia zabukowała bilety lotnicze, a dzień przed planowanym wyjazdem uzyskała zwolnienie lekarskie obejmujące okres ośmiu dni. Następnego dnia udała się w podróż zagraniczną na Malediwy. W trakcie pobytu korzystała z typowych atrakcji wypoczynkowych – intensywnie plażowała, uczestniczyła w rejsie katamaranem, nurkowała, korzystała ze skuterów wodnych oraz innych form aktywnego wypoczynku.

Jeżeli opisane okoliczności zostałyby ujawnione, a zgromadzony materiał dowodowy wskazywałby, że sposób spędzania czasu podczas zwolnienia pozostawał sprzeczny z jego celem, zachowanie Pani Anity mogłoby zostać zakwalifikowane jako podejmowanie aktywności niezgodnej z celem zwolnienia lekarskiego. W szczególności znaczenie miałby fakt, że wyjazd został zaplanowany tuż przed uzyskaniem zwolnienia (dowód: termin zakupienia biletów lotniczych), a zwolnienie wykorzystane jako sposób na pozyskanie dodatkowych dni przeznaczonych na wypoczynek, a nie odzyskanie zdolności do pracy.

W przedstawionych okolicznościach zachowanie pracownicy mogłoby wywołać konsekwencje zarówno na gruncie przepisów zasiłkowych, jak i w sferze prawa pracy.

Na gruncie przepisów zasiłkowych ZUS mógłby uznać, że ubezpieczona podejmowała aktywności niezgodne z celem zwolnienia, a tym samym pozbawić ją prawa do zasiłku za cały okres objęty kontrolowanym zwolnieniem. Jeżeli świadczenie zostałoby już wypłacone, mogłaby również powstać konieczność jego zwrotu na zasadach przewidzianych w przepisach ustawy zasiłkowej.

Z perspektywy prawa pracy opisane zachowanie mogłoby zostać ocenione jako naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych, jeżeli ustalone okoliczności potwierdziłyby świadome wykorzystanie zwolnienia lekarskiego w celu innym niż odzyskanie zdolności do pracy. Szczególne znaczenie mogłoby mieć w tym przypadku naruszenie zasady lojalności wobec pracodawcy oraz utrata zaufania niezbędnego do prawidłowego wykonywania obowiązków na zajmowanym stanowisku. W zależności od całokształtu okoliczności sprawy takie zachowanie mogłoby uzasadniać rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika na podstawie art. 52 Kodeksu pracy.

Potwierdzenie możliwości rozwiązania umowy o pracę w trybie dyscyplinarnym (art. 52 Kodeksu pracy) za niewłaściwe wykorzystywanie zwolnienia lekarskiego znajdujemy w wyroku z dnia 11 czerwca 2003 r. (sygn. I PK 208/02). Sąd wskazał w nim, że wykorzystywanie zwolnienia lekarskiego niezgodnie z jego celem może być uznane za ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych, szczególnie w sytuacji, gdy zachowanie pracownika prowadzi do nadużycia zaufania pracodawcy. Wprowadzone w 2026 roku zmiany w przepisach nie podważają tej zasady – świadome wykorzystanie L4 jako substytutu urlopu wypoczynkowego wciąż może stanowić podstawę do zwolnienia dyscyplinarnego.

Przykład praktyczny wyjazdu rekonwalescencyjnego podczas L4 – zmiana miejsca pobytu zgodna z celem zwolnienia

Pan Tomasz, zatrudniony jako kierownik działu sprzedaży, od kilku lat zmagał się z nawracającymi problemami układu oddechowego. Charakter jego pracy wymagał dużej dyspozycyjności, częstych spotkań z klientami, prowadzenia prezentacji oraz stałego kontaktu z zespołem. W okresie jesienno-zimowym jego stan zdrowia uległ pogorszeniu – pojawił się przewlekły kaszel, duszności oraz objawy wskazujące na nasilenie dolegliwości związanych z chorobą układu oddechowego. Lekarz prowadzący, po przeprowadzeniu badania, zalecił kilkunastodniową rekonwalescencję oraz ograniczenie kontaktu z czynnikami mogącymi pogarszać stan zdrowia.

Podczas wizyty lekarskiej Pan Tomasz wskazał, że na co dzień mieszka w dużym mieście, w którym występuje wysokie zanieczyszczenie powietrza, a jego mieszkanie znajduje się w pobliżu ruchliwej ulicy. Lekarz zasugerował czasową zmianę otoczenia na miejsce charakteryzujące się lepszą jakością powietrza i spokojniejszymi warunkami sprzyjającymi regeneracji organizmu. Z uwagi na możliwość pobytu u rodziny mieszkającej w miejscowości nadmorskiej Pan Tomasz zdecydował się na czas zwolnienia lekarskiego przenieść tam swoje miejsce pobytu.

Przed wyjazdem poinformował pracodawcę oraz ZUS o adresie, pod którym będzie przebywał w okresie zwolnienia. W trakcie pobytu nie podejmował żadnej pracy ani aktywności wymagającej wysiłku fizycznego. Jego codzienność ograniczała się do odpoczynku, krótkich spacerów dostosowanych do zaleceń lekarza, regularnego przyjmowania leków oraz korzystania z korzystniejszych warunków klimatycznych. Czas spędzał głównie na spokojnej rekonwalescencji, a zmiana otoczenia miała służyć poprawie jego stanu zdrowia i szybszemu powrotowi do pełnej sprawności.

W opisanych okolicznościach wyjazd Pana Tomasza nie miał charakteru turystycznego ani wypoczynkowego w rozumieniu typowego urlopu. Zmiana miejsca pobytu była elementem procesu leczenia i została podjęta w celu stworzenia warunków sprzyjających rekonwalescencji. Nie można więc uznać, że ubezpieczony podejmował aktywność niezgodną z celem zwolnienia. Przeciwnie – jego zachowanie pozostawało zgodne z celem zwolnienia lekarskiego, ponieważ służyło odzyskaniu zdolności do pracy.

W przypadku kontroli istotne znaczenie miałby całokształt okoliczności, w szczególności dokumentacja medyczna, zalecenia lekarza, charakter choroby oraz sposób spędzania czasu w okresie niezdolności do pracy. Sama zmiana miejsca pobytu nie stanowi naruszenia zasad korzystania ze zwolnienia, jeżeli pozostaje uzasadniona stanem zdrowia i nie utrudnia procesu leczenia.

Mechanizmy i zasady kontroli zwolnień lekarskich od 2026 r.

W świetle nowych przepisów kontrola prawidłowości wykorzystywania zwolnienia lekarskiego przestała być jedynie formalnością, a stała się realnym narzędziem weryfikacji postaw ubezpieczonych. Zarówno ZUS, jak i płatnicy składek (pracodawcy), uprawnieni są do sprawdzania, czy aktywność chorego nie stoi w sprzeczności z procesem powrotu do zdrowia.

Jak przebiega kontrola w praktyce?

1. Weryfikacja miejsca pobytu: Kontrolerzy mogą zjawić się pod adresem wskazanym w zwolnieniu. Ubezpieczony ma obowiązek umożliwić przeprowadzenie takiej wizyty. Jeśli chory zmienił miejsce pobytu (np. wyjechał na rekonwalescencję do rodziny), musi o tym fakcie powiadomić ZUS i pracodawcę w nieprzekraczalnym terminie 3 dni.
2. Monitorowanie aktywności cyfrowej oraz dowody osobowe: Nowoczesna procedura kontrolna opiera się na analizie materiałów z mediów społecznościowych oraz wywiadach i zeznaniach świadków. Zdjęcia z wakacji, relacje z imprez czy dokumentacja uprawiania sportów w czasie L4 stanowią bezpośredni dowód podejmowania aktywności niezgodnej z celem zwolnienia. Należy jednak zaznaczyć, że nie każde zamieszczone w sieci zdjęcie automatycznie przesądza o naruszeniu zasad.
3. Indywidualna ocena medyczna: Każdy przypadek jest rozpatrywany indywidualnie. Kluczowe znaczenie ma to, czy dana czynność (np. wyjazd nad morze) została zalecona przez lekarza jako element terapii, czy jest jedynie formą turystyki.

Ważne! Ubezpieczony ma obowiązek umożliwić przeprowadzenie kontroli, a unikanie jej (np. niepodanie aktualnego adresu pobytu) może skutkować utratą prawa do świadczeń za cały okres zwolnienia.

Nowe przepisy, obowiązujące od 13 kwietnia 2026 r., stawiają na indywidualną ocenę każdej sprawy oraz zdrowy rozsądek, co oznacza, że sama podróż lub zmiana miejsca pobytu w trakcie orzeczonej niezdolności do pracy nie jest prawnie zakazana. Wyjazd rekonwalescencyjny, rehabilitacyjny czy pobyt w sanatorium jest dopuszczalny i bezpieczny, o ile podejmowana aktywność realnie służy powrotowi do zdrowia i nie wykracza poza ramy procesu leczenia. Ryzyko pojawia się w momencie, gdy aktywność ubezpieczonego przybiera formę aktywnej turystyki, co obiektywnie podważa zasadność wystawionego zwolnienia i może zostać uznane za aktywność niezgodną z jego celem.

Dla zapewnienia sobie pełnego bezpieczeństwa i uniknięcia wątpliwości podczas kontroli warto każdorazowo dysponować zaleceniem lekarskim, które wskazuje na medyczne korzyści płynące ze zmiany klimatu lub otoczenia w danej jednostce chorobowej. Należy jednak stanowczo podkreślić, że zwolnienie lekarskie w żadnym wypadku nie może być traktowane jako substytut, alternatywa czy sprytny sposób na zastąpienie urlopu wypoczynkowego. Świadome wykorzystanie L4 do realizacji prywatnych planów wyjazdowych, zwłaszcza w celu obejścia odmowy udzielenia urlopu przez pracodawcę, może zostać zakwalifikowane jako ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych, jeżeli okoliczności sprawy wykażą zawinione nadużycie zwolnienia. Takie nadużycie zaufania i działanie na szkodę zakładu pracy może niekiedy stanowić podstawę do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.

Autorka: Marta Borkowska